Sanat, edebiyat ve ahlâk
Tarih: 15.2.2017 09:06:19 / 584okunma / 0yorum
Beşir Ayvazoğlu

Bazı okuyucularım zaman zaman edebiyatın edeb kavramıyla ilişkisini sorarlar. Bu soruya cevap verirken, ister istemez edebiyatın, genel olarak sanatın ahlâkla ilişkisini ele almak gerekir.

 

Edeb kelimesinin Arapça etimolojisi ayrı bir BAHİS. Ama en eski anlamı bugün anladığımızdan çok farklıdır. Davet, yemeğe davet... Daha sonra “güzel ahlâk, fazilet” gibi anlamlarda kullanılmıştır. Biz terbiye anlamında da kullanırız. Edebini takınmak, edepli, terbiyeli davranmak; edepli, terbiyeli; edepsiz(lik), terbiyesiz(lik) gibi... Hatta bir zamanlar evlerde, tekkelerde, kahvelerde vb. duvarlara asılan levhalar arasında “Edeb Yâhû”nun özel bir yeri vardı.

 

Edeb, usul, tutulacak yol anlamına da gelir: Edeb erkân, uyulması gereken yol ve yöntem anlamındadır. Edeb´in çoğul hâli olan âdâb´ın ne anlama geldiğini hatırlatmaya gerek var mı? Her işin bir âdâbı, yani uyulması gereken bir usulü, kaideleri vardır.

 

***

 

İslamî devirlerde edeb, aynı zamanda sarf, nahiv, lügat ve beyan gibi, dili hatasız ve güzel kullanma yollarını konu alan ilimlerin genel ismiydi. “İlm-i Edeb” denilince bu ilimleri anlamak gerekir. Bizde uzun zaman bu anlamda kullanılan “edeb”in terbiye ve ahlâkla ilişkisi yoktur. Eski lügatlerde “İlm-i Edeb” tarif edilirken ahlâkla ilişkisine işaret edilmez. Aydınlar Batı edebiyatını okumaya başladıktan sonra, Fransızcadaki literatür kavramını “ilm-i edeb”, “şiir ve inşa”, “fenn-i kitâbet” gibi kelime gruplarıyla tercüme etmeye başladılar. İlm-i Edeb´in dille ilgili ilimleri ifade ettiğini belirtmiştim. Edebiyatın malzemesi de dil olduğuna göre, İlm-i Edeb pekâlâ literatürün karşılığı olarak kullanılabilirdi.

 

Tanzimat devrinde ve sonrasında edebiyata halkı eğitmek, terbiye etmek, ahlâksızlığın önüne geçmek, yani halka edep ve terbiye kazandırmak gibi bir misyon yüklenmişti. Sadece edebiyata değil, bütün sanatlara... Tiyatroya bile “mekteb-i edeb” diyorlardı. Edeb´in birinci anlamıyla ikinci anlamı arasındaki ilişkinin ilk defa bizde kurulduğunu sanıyorum. Mesela Şinasi, edeb´i insana iyi huy ve güzel ahlâk öğreteceği için bu ismi aldığını söyler. Namık Kemal ve Mehmed Âkif de öyle... Âkif, “Edepsizliğin başladığı yerde edebiyat biter,” diyordu.

 

Kavram, bu arada edebiyat şeklinde de kullanılmaya başlanmıştı. Edebiyatı literatür anlamında ilk kullanan kimdir, bilmiyorum; fakat kitap adı olarak ilk defa Recaizade Mahmud Ekrem Bey´in Ta´lim-i Edebiyat isimli eserinde karşımıza çıkar.

 

Edebiyatın edeble, dolayısıyla sanatın ahlâkla ilişkisi modern zamanların en çok tartışılan meselelerinden biridir. Şunu öncelikle ifade etmeliyim: Şekli ve mahiyeti ne olursa olsun, bütün dinlerde inanç, ahlâk ve sanat beraber yürümüştür. Bu üç faktörden bazan birinin, bazan ötekinin ağır bastığı da görülür.

 

Sanat ve estetik tarihi, sanatı bir gayenin emrine vermek isteyenlerle sanatın kendisinden başka gayesi olmadığını savunanlar arasındaki mücadelenin tarihi olarak okunabilir. Geleneksel dünyada ahlâk, sanat ve bilimler “hikmet” şemsiyesi altında birbiriyle dayanışma halindeydi. Modernite, bu üç alanı birbirinden ayırıp bağımsızlaştırdı. Bu sürece “kültürel ayrışma” diyen Habermas, etik, estetik ve bilimin kendi alanları dışında hiçbir kritere bağlı olmaksızın özerk bir biçimde ilerleyeceklerini öngörüyor.

 

Mademki sanat kendi kuralını kendisi koyacak, ahlâk, bilim veya dinle bütün irtibatlarını koparacaktır, o hâlde sanatçının önündeki tek yol, kendi tecrübesini esas almaktır. Yeni, daima yeni... Kendi tecrübesini son noktasına kadar götüren sanatçı, toplumdan, toplumun değerlerinden, inançlarından, geleneklerinden uzaklaşıp bağımsızlaşacak, sanat eseri kendi hâlis formunu bu şekilde bulacaktı.

 

***

 

Hiçbir sanat ve edebiyat adamı sırf ahlâkî olanları anlattığı için edebiyatın dışına atılamazsa, her toplumda görülen zaafları, her çeşit ahlâkî çürümüşlüğü eserlerinde konu edenler de dışlanamaz. Sanatın aynı zamanda eleştiri görevi vardır; sosyal problemleri eleştirmek, yaraları deşmek için bu problemlerin gösterilmesi de gerekir. Her sanatçı kendi sanatının diliyle bu problemlere işaret eder. Mehmed Âkif, divan şiirini ve Servet-i Fünun edebiyatını ahlâk açısında mahkûm etmişti; fakat natüralist-pozitivist-edebiyatın en güçlü temsilcisi olan Emil Zola´yı çok beğenir, onun ahlâksızlığı teşhir ederek ahlâka hizmet ettiğini düşünürdü.

 

Bizde sanat ve ahlâk ilişkisi genellikle “cinsellik” etrafında tartışılmaktadır. Hâlbuki ahlâk geniş bir kavramdır. Mesela cinayet de ahlâk dışı bir fiildir; ama bir sanatçı, sinemada, tiyatroda, romanda, hatta resim ve heykelde herhangi bir cinayeti çok güzel anlatabilir. Dostoyevski´nin Suç ve Ceza´sını düşününüz. Tragedyalar hep cinayetlerle sonuçlanırdı; ama tragedyanın amacı katharsis, yani ruhi arınmaydı. Gayrı ahlâkîlik, cinayet yüceltildiği ve insanlar cinayet işlemeye teşvik edildiği takdirde söz konusudur.

 

***

 

Ben bir fert olarak, yaratıcı olabilmek için içinden çıktığımız toplumun değerleriyle çatışmak zorunda olmadığımıza inananlardanım. Böyle bir çatışma içine girenlerle mücadele etmek demokratik bir haktır, fakat susturmak, yasaklamak, asla... Hürriyeti asla tartışılmayacak bir hak olarak görürüm. Hiç kimse ve hiçbir kurum, sanatçıya ne yapacağını, ne yazacağını dikte ettirmemelidir. Bu ancak totaliter ve otoriter rejimlerde olur. Böyle rejimlerde dikte ettirilerek üretilen sanatın insanlığa hiçbir olumlu katkısı olmamıştır.

Anahtar Kelimeler: Sanat, edebiyat
Okuyucu Yorumları (0 yorum)
Adınız Soyadınız *
E-Posta *
 
Telefon
Güvenlik *
Yenile
 
Yorumunuz *
Yazarın Diğer Yazıları
‘Sevda bölüğünde kıdemli bir asker´ (22 Ekim 2018 - Pazartesi)
Millet bahçeleri ve Gülhane Parkı (16 Ekim 2018 - Salı)
Yunan mitolojisi ve biz (13 Ekim 2018 - Cumartesi)
Yunan mitolojisi ve biz (10 Ekim 2018 - Çarşamba)
Tatlı aşurenin acı hatırası (05 Ekim 2018 - Cuma)
‘Aylar bize hep Muharrem oldu´ (24 Eylül 2018 - Pazartesi)
‘Muhteşem ve feyizli bir başlangıç´ (26 Ağustos 2018 - Pazar)
Rahip Brunson, Reverend Frew ve Halûk (14 Ağustos 2018 - Salı)
Mütebahhir bir dost: Metin Kayahan Özgül (07 Ağustos 2018 - Salı)
Şerefiye Sarnıcı ve sanat (29 Temmuz 2018 - Pazar)
Futbol, milliyetçilik ve ırkçılık (23 Temmuz 2018 - Pazartesi)
Eşsiz bir dost: Mustafa Çalık (15 Temmuz 2018 - Pazar)
Dergâh dergisi okurken... (08 Temmuz 2018 - Pazar)
Münevver, aydın, entelektüel (01 Temmuz 2018 - Pazar)
Semavi Eyice ve Sultan Abdülmecid´in tuğrası (13 Haziran 2018 - Çarşamba)
‘Yâr bana bir eğlence meded´ (04 Haziran 2018 - Pazartesi)
Kudüs, Mescid-i Aksa ve edebiyatımız (22 Mayıs 2018 - Salı)
Ramazan düşünceleri (13 Mayıs 2018 - Pazar)
Edebiyat tarihimiz yeniden yazılmalı (08 Mayıs 2018 - Salı)
‘Geceleyin bir ses böler uykumu´ (03 Mayıs 2018 - Perşembe)
Zulmiyye´den Adliyye´ye Yenicami (30 Nisan 2018 - Pazartesi)
Nurullah Ataç ve Tevfik Fikret (27 Nisan 2018 - Cuma)
Hayat Ağacı´ndan Bursa´da Zaman´a (19 Nisan 2018 - Perşembe)
Hekimbaşı´nın karanfilleri (18 Nisan 2018 - Çarşamba)
‘Miraciye Saklı Miras´ (14 Nisan 2018 - Cumartesi)
‘Utandım bu âciz şairliğimden´ (10 Nisan 2018 - Salı)
Leyleklerin Müslümanlığı (05 Nisan 2018 - Perşembe)
Bir sahafın dağarcığından (28 Mart 2018 - Çarşamba)
Tophane-i Âmire´de muhteşem bir sergi (08 Mart 2018 - Perşembe)
Soyadı hikâyeleri (04 Mart 2018 - Pazar)
Shaykh Tosun Bayrak Al-Jerrahi Al-Halveti (22 Şubat 2018 - Perşembe)
Sultan Abdülhamid biyografisi yazmak (19 Şubat 2018 - Pazartesi)
Cinuçen Bey´in hatıraları (15 Şubat 2018 - Perşembe)
Bir milyon kitap meselesi (11 Şubat 2018 - Pazar)
Müslümanlar, kitaplar ve kütüphaneler (05 Şubat 2018 - Pazartesi)
Haydarpaşa Garı ve tarih (25 Ocak 2018 - Perşembe)
‘Annemin Kütüphanesi´ (21 Ocak 2018 - Pazar)
Gözyaşı çeşmesi kurumasın (17 Ocak 2018 - Çarşamba)
Haydarpaşa Garı ve tarih (13 Ocak 2018 - Cumartesi)
Vampirizm ve Batı medeniyeti (09 Ocak 2018 - Salı)
İstanbul´un delifişek takvimi (04 Ocak 2018 - Perşembe)
Âkif´e, dostlarına ve dostluğa dair (01 Ocak 2018 - Pazartesi)
Annemarie Schimmel ve Mevlânâ (22 Aralık 2017 - Cuma)
Karacaahmet, Ali Fuad Başgil ve Atsız (16 Aralık 2017 - Cumartesi)
Osmanlı barışı ve Filistin (11 Aralık 2017 - Pazartesi)
Mehmet Âkif ve Nâzım Hikmet (05 Aralık 2017 - Salı)
Türkler ve Ruslar (27 Kasım 2017 - Pazartesi)
Türkler ve Ruslar (22 Kasım 2017 - Çarşamba)
‘Büyük Kedi Katliamı´ (19 Kasım 2017 - Pazar)
Milli Saraylar Resim Müzesi (13 Kasım 2017 - Pazartesi)
Nobel Edebiyat Ödülü´ne dair güftügû (08 Kasım 2017 - Çarşamba)
TOKİ´nin yeni vizyonu (05 Kasım 2017 - Pazar)
TOKİ´nin yeni vizyonu (23 Ekim 2017 - Pazartesi)
Türk tarihçiliğinin iki İsmail´i (17 Ekim 2017 - Salı)
Osmanlı bilim mirası (06 Ekim 2017 - Cuma)
Bartók, Sarısözen ve türkülerimiz (30 Eylül 2017 - Cumartesi)
Kerkük üzerine düşünceler (27 Eylül 2017 - Çarşamba)
Bienaller ve güncel sanat (21 Eylül 2017 - Perşembe)
Mardinîzadeler Şerif Mardin (17 Eylül 2017 - Pazar)
‘Hayal Şehir´in ince ressamı (13 Eylül 2017 - Çarşamba)
Malazgirt´ten İstanbul´un fethine (30 Ağustos 2017 - Çarşamba)
İstifanın üç devirdeki anlamları (25 Ağustos 2017 - Cuma)
Körleşme (21 Ağustos 2017 - Pazartesi)
“Vay benim köse sakalım” (11 Ağustos 2017 - Cuma)
‘İhtiyar´ın imparatorluğu (04 Ağustos 2017 - Cuma)
Şehir, kent ve ‘kent kültürü´ (01 Ağustos 2017 - Salı)
‘Bir nev-civansın şûh-ı cihansın´ (20 Haziran 2017 - Salı)
‘Hezarfen´ (17 Haziran 2017 - Cumartesi)
Sahibinin aynası: Hususi kütüphane (14 Haziran 2017 - Çarşamba)
Davul muhabbeti (06 Haziran 2017 - Salı)
Fâtih´in biyografisini yazmak (01 Haziran 2017 - Perşembe)
Kızılelma muhabbeti (25 Mayıs 2017 - Perşembe)
Bir Darülelhan vardı (19 Mayıs 2017 - Cuma)
‘Ben sulh adamıyım´ (15 Mayıs 2017 - Pazartesi)
Biyografi muhabbeti (03 Mayıs 2017 - Çarşamba)
‘Tebessüm İnkılâbı´ (28 Nisan 2017 - Cuma)
Renkler muhabbeti (26 Nisan 2017 - Çarşamba)
‘Bir ağaç gibi tek ve hür...´ (16 Nisan 2017 - Pazar)
Karga muhabbeti (03 Nisan 2017 - Pazartesi)
İnci Enginün´e saygı (29 Mart 2017 - Çarşamba)
İnci Enginün´e saygı (25 Mart 2017 - Cumartesi)
‘Hezarfen Çizgen´den ‘Anbean´ (14 Mart 2017 - Salı)
Ezana ve ezan şiirlerine dair (28 Şubat 2017 - Salı)
‘Feyhaman Duran: İki Dünya Arasında´ (08 Şubat 2017 - Çarşamba)
Gazi, Serbest Fırka ve Ağaoğlu Ahmet Bey (04 Şubat 2017 - Cumartesi)
‘Zamanı Aşan Taşlar´ (29 Ocak 2017 - Pazar)
Satranç muhabbeti (23 Ocak 2017 - Pazartesi)
Refik Erduran ve Türk aydınları (16 Ocak 2017 - Pazartesi)
‘Bembeyaz bir dünyada yaşamak´ (10 Ocak 2017 - Salı)
Elveda Galata Köprüsü (05 Ocak 2017 - Perşembe)
Köprüler ve tüneller (30 Aralık 2016 - Cuma)
Yüz yıl önce neler oldu? (24 Aralık 2016 - Cumartesi)
‘Âlemde ziyâ kalmasa halk etmelisin, halk!´ (07 Aralık 2016 - Çarşamba)
Tanburî Cemil Bey ve oğlu (04 Aralık 2016 - Pazar)
‘Yangın vaaar!´ (01 Aralık 2016 - Perşembe)
‘Tarihim, şerefim, her şeyim...´ (31 Ekim 2016 - Pazartesi)
Maymuncuk kelimeler (18 Ekim 2016 - Salı)
Sivas´ta Selçuklu´yu düşünmek (07 Eylül 2016 - Çarşamba)
Tarikatlar ve siyaset (19 Ağustos 2016 - Cuma)
Yazmak ve yazarlık hakkında düşünceler (27 Haziran 2016 - Pazartesi)
Masalları bile dönüştürmek istediler (21 Haziran 2016 - Salı)
‘Kul olayım kalem tutan ellere´ (14 Haziran 2016 - Salı)
NECİP FAZIL VE AĞAÇLAR (07 Haziran 2016 - Salı)
Aydos´un ikinci fethi (04 Haziran 2016 - Cumartesi)
HARİKA BİR FOTO-BİYOGRAFİ (28 Mayıs 2016 - Cumartesi)
OSMAN HAMDİ BEY VE YEŞİL CAMİ (24 Mayıs 2016 - Salı)
Üç sofra (20 Mayıs 2016 - Cuma)
Bıyık hikayeleri (17 Mayıs 2016 - Salı)
MECAZ, KİNAYE,ALEGORİ, İRONİ. V.B. (03 Mayıs 2016 - Salı)
Sayfa:
Başlangıç Tarihi
Bitiş Tarihi
Sivas için namaz vakitleri
İmsak Güneş Öğle İkindi Akşam Yatsi
06:00 07:44 12:44 15:09 17:27 18:59
Sen insana ulaşmadan Allah?ı nasıl arıyorsun?.

Hz. Muhammed
YUSUF KAPLAN
YUSUF KAPLAN
Dikkat! Türkiye´nin sosyolojisi metamorfoz geçiriyor!
BERAT DEMİRCİ
BERAT DEMİRCİ
BUNLAR HEP BASİT MANTIK KURALLARIDIR
İbrahim KAHVECİ
İbrahim KAHVECİ
Sorun sadece döviz ve faiz olsa keşke
Prof. Mustafa Çağrıcı
Prof. Mustafa Çağrıcı
Ehl-i Sünnet tek tip midir?
Yusuf Ziya Cömert
Yusuf Ziya Cömert
Para görününce vicdan sıvışır
Mehmet Şevket EYGİ
Mehmet Şevket EYGİ
İslam´ın ölçütleri
İBRAHİM TENEKECİ
İBRAHİM TENEKECİ
Son günlerin dünyası
MUSTAFA KUTLU
MUSTAFA KUTLU
Âlet işler el övünür
Gülşah Akkaş Yaman
Gülşah Akkaş Yaman
Nasılsın dediklerinde
Selahattin Çerik
Selahattin Çerik
Şükürname!
İsmail Dursun
İsmail Dursun
Sivasspor´dan Beşiktaş´a Futbol Dersi
D. Mehmet Doğan
D. Mehmet Doğan
Yatay talimatlar, dikey uygulamalar!
Kemal Öztürk
Kemal Öztürk
Sessiz karşı devrim
Müjgan Üçer
Müjgan Üçer
SİVAS HALAYINA DURAN GENÇLER
Beşir Ayvazoğlu
Beşir Ayvazoğlu
TÜYAP Kitap Fuarı´na ve Selim İleri´ye dair
Yusuf Ziya Ünsal
Yusuf Ziya Ünsal
Avucunuzdaki Kelebek
Aydın Ünal
Aydın Ünal
Dikkat, PKK dönüşüyor
Ahmet ÖZDEMİR
Ahmet ÖZDEMİR
Ey ana toprağı, ey Anadolu
Muzaffer Gücer
Muzaffer Gücer
SİVASIN ÇERMİKLERİ
Ö. EMİR DOĞAN
Ö. EMİR DOĞAN
“YAZIN ÜÇ AY YATAN ÖĞRETMEN” HA!
Salih Tuna
Salih Tuna
Türk ekonomisi McKinsey´e mi emanet edildi?
Osman Nuri Kesici
Osman Nuri Kesici
25 Eylül Dünya Eczacılar günü...
Mahmut Erol Kılıç
Mahmut Erol Kılıç
Bilgilendirme notu
Muhsin Kaya
Muhsin Kaya
SİVAS´A SELAM YOLA DEVAM
Talha Gurbetçi
Talha Gurbetçi
OSMANLICAYA SAHİP ÇIKALIM
Yavuz Bülent Bakiler
Yavuz Bülent Bakiler
DÜŞMANIYIM ASALETİN KELİMELERDE BİLE”
Sami Akkuş
Sami Akkuş
DUA EDİN...
Ergün Diler
Ergün Diler
Kıbrıs planı
Gülşah YARLI
Gülşah YARLI
Sezona veda
Fikret ÜNSAL
Fikret ÜNSAL
DEDİKODUSU ÇIKARSA OLUR
Aziz Erdoğan
Aziz Erdoğan
ÇANAKKALE RUHU DÜNDEN DİRİDİR
Zübeyir Kamil Akkaya
Zübeyir Kamil Akkaya
Batı´ya Doğru - Taklit Bitti, Tahkik Başladı!
Salih Şahin
Salih Şahin
OSMANLI ARAPLARI NASIL SÖMÜRDÜ!
S. Emrah GÖKTAŞI
S. Emrah GÖKTAŞI
Sivil toplum
Osman Nuri KESİCİ
Osman Nuri KESİCİ