DEVRİK CÜMLE
Tarih: 12.6.2018 14:05:54 / 209okunma / 0yorum
Yavuz Bülent Bakiler

“Dikkat etmiyor gençlerimiz konuştukları kelimelere. Yozlaşıyor git gide Türkçe. Konuşulmuyor demektir evlerimizde zengin bir Türkçe. Öğretilmiyor doğru Türkçe okullarımızda. Artık “milli” kelimesini bile reddediyor Milli Eğitim Bakanlığımız. Yanlıştır dilde tasfiyeci olmak. Değişir dil zamanla ama, olmaz dili zorla değiştirmek.”

Bugüne kadar benden böyle cümleleri duymayanlar şaşırmışlardır. “Bunlar ne biçim cümleler böyle?” diyerek somurtmuşlardır. Haklıdırlar. Bunlar devrik cümlelerdir. Yani devrilmiş, kelimelerin yerleri değiştirilmiş cümlelerdir.

Her dilin kendine has kaideleri var. Eskiler buna “Türkçe´nin mahvi” diyorlardı. Bugün biz Türkçelerde “söz dizimi” diyoruz. Yani bir cümlede, kelimeleri nasıl sıralamalıyız ki: Türkçe kaidelerine uygun olsun. Devrik cümle olmasın, doğru cümle olsun mesela;

“Değişir dil zamanla ama, olmaz dili zorla değiştirmek.” Cümlesi devriktir. Kelimeler yer değiştirmiştir. Bu devrik cümlenin doğrusu şöyle olacaktır.

“Dil zamanla değişir ama dili zorla değiştirmek olmaz”

“Dikkat etmiyor gençlerimiz konuştukları kelimelere.” Devrik cümlesinin doğrusu şöyle olacaktır.

“Gençlerimiz konuştukları kelimelere dikkat etmiyorlar.”

Bildiğiniz gibi Türk dili kaidelerine göre bir cümle kurulduğunda başta zarf bulunur. Sonra özne gelir. Sonra tümleç ve fiil. Türkçe cümlelerde fiil en sonda olur, en başta değil. Mesela biz, “gidelim dışardan” veya “döndüm çarşıdan” demeyiz. “dışardan geldim”, “Çarşıdan döndüm” diye söze veya yazıya başlarız.

Peki Türkçede devrik cümle hiç kullanılmaz mı? Kullanılır tabi. Devrik cümleler Türkçede daha çok konuşma üslubunda göze çarpar. Bir de şiirimizde. Yazı dizimizde devrik cümleler yoktur. Konuşma heyecanı veya yorgunluğu, dikkatsizliği içinde olan bir kimse, kelimeleri bazen aklığa geldiği gibi sıralayıverir. Devrik cümlelerle konuşur. Ama aynı kişi kalemi eline aldığında kelimeleri yerli yerine oturtur.

En eski Türk metinlerinde olan Yenisey Yazıtlarında devrik cümle yoktur. Mesela:

“Beş yaşımta kangsız kalıp tokuz yiğirmi yaşımga öküz boltım. Bu cümlenin bugünkü Türkçeyle karşılığı şöyle: “Beş yaşımda babasız kaldım, on dokuz yaşımda öksüz oldum.”

Atasözlerinde devrik cümle yoktur. Biz deriz ki:

“Akıllıyı arkada tutma, akılsızı kılavuz etme”, “Tutma arkada akıllıyı, etme kılavuz akılsızı” demeyiz. Biz, “Aklı başında olan kuru kavgaya düşmez” deriz. “Dilini eşek arısı soksun” deriz. “Dilin kemiği yok bildiğini söyler”, “Dilini tutan başını kurtarır”, “Dilinin belasını çeker” deriz. Bizim hiçbir kitabımızda “Kurtarır başını tutan dilini” diye bir atasözümüz yoktur. Ne demektir: “Benzen yaş deriye söz, gider oraya çekersen nereye!” Biz deriz ki: “Söz, yaş deriye benzer. Nereye çekersen oraya gider”

İşte size Dede Korkut masallarından bir örnek:

“Meğer hatun oğuzda, Duhaoğlu Deli Dumrul adında bir er varıdı. Bir kuru çayın üzerine bir köprü yapdurmuşıdu. Geçenden 33 akça alurıdı. Geçmeyenden döğe döğe kırk akça alurıdı.”

Dede Korkut destanlarında esas olan kaidelerine göre düzgün cümlelerdir.

Türk nesrinin usta kalemlerinden Peyami Safa beyden bir örnek:

“Türk kızı kültürünü genişletmelidir. Fakat o zamanda kendi dilini iyi öğrenmesi gerekir, İyi, yani edebiyatı, edebiyatının tarihiyle beraber.  Bütün bunları yabancı dil bilgisi takip edebilir. Milliyetçilik, kadının hürriyetini ve zarafetini de küfür saymaz!”

Peyami Safa´nın eserlerinde devrik cümle yoktur.

Türk nesrinin zarif kalemlerinden olan Refik Halit Karay´da, Necip Fazıl Kısakürek´te. Falih Rıfkı Atay´da, Arif Nihat Asya´da, Ömer Seyfettin´de, Sait Faik´te, Reşat Nuri´de, Semiha Ayverdi´de, Emine Işınsu Öksüz´de, Sevinç Çokum´da, Gürbüz Azak´da ve daha nicelerinde devrik cümle yoktur.

Yahya Kemal´de devrik cümleden katiyen hoşlanmazdı. Bir gün ona sordular “Üstad” dediler. “Bazı yeni Türkçe öğretmenleri, batılılar gibi devrik cümlelerle yazıyorlar. Biz de Batılılaşmak için devrik cümleyle yazalım.” Diyorlar. Siz ne buyuruyorsunuz!

Yahya Kemal gülmüş: “Bende devrik cümleye taraftarım” demiş. “Yalnız kelimelerin yerini değiştirmekle kalmayalım. Artık hecelerinde sırasını bozalım. Mesela artık eve geldim demeyelim “Dimgel ve-e diyelim” demiş.

 

Anahtar Kelimeler: DEVRİK, CÜMLE
Okuyucu Yorumları (0 yorum)
Adınız Soyadınız *
E-Posta *
 
Telefon
Güvenlik *
Yenile
 
Yorumunuz *
Yazarın Diğer Yazıları
DEVAM ETMEK-SÜRMEK (05 Haziran 2018 - Salı)
DEPREMİN ALETSEL ŞİDDETİ (29 Mayıs 2018 - Salı)
“DEPREMİN ALETSEL BÜYÜKLÜĞÜ” (01 Mayıs 2018 - Salı)
DECCALI DEKKAL DİYE OKUMAK KİBARLIĞI (24 Nisan 2018 - Salı)
CANKUŞU-YAŞAMINI YİTİRDİ (10 Nisan 2018 - Salı)
BÜYÜK HARFLER NERELERDE KULLANILIR? (03 Nisan 2018 - Salı)
BEYAZ TÜRKÇENİN BÜYÜK ŞAİRİ (20 Mart 2018 - Salı)
BAYRAM CEMRESİ (13 Mart 2018 - Salı)
BAHTİYAR VAHAPZÂDE´NİN SORUSU (28 Şubat 2018 - Çarşamba)
AVUSTURALYADA İNGİLİZLEŞEN TÜRKLER (06 Şubat 2018 - Salı)
AŞGABATTA KİTAP (30 Ocak 2018 - Salı)
DİLDE BİRLİĞİMİZİ BOZANLAR (06 Kasım 2017 - Pazartesi)
Dilde Birlik, Fikirde Birlik, İşte Birlik (30 Ekim 2017 - Pazartesi)
Mesela mı örneğin mi diyelim? (16 Ekim 2017 - Pazartesi)
Çaya Çorbaya Yoğun (10 Ekim 2017 - Salı)
CANKUŞU-YAŞAMINI YİTİRDİ (02 Ekim 2017 - Pazartesi)
Ana Dil mi, Ana Dili mi? (13 Eylül 2017 - Çarşamba)
SİVAS´TA İNANILMAZ BİR GELİŞME (05 Eylül 2017 - Salı)
ARGO (28 Ağustos 2017 - Pazartesi)
Sayfa:
Başlangıç Tarihi
Bitiş Tarihi
Sivas için namaz vakitleri
İmsak Güneş Öğle İkindi Akşam Yatsi
06:00 07:44 12:44 15:09 17:27 18:59
"Ne kadar bilirsen bil; söylediklerin karşındakinin anladığı kadardır."

MEVLANA (R.A)